БАЙАНАЙ ҮӨРЭҔЭ
Ыал аҕата булааччы-талааччы, иитээччи-аһатааччы, кэскили саҕааччы киһи буолар. Былыр эр дьон булка-алка туруналлара тыын суолталааҕа, олох ирдэбилэ этэ. Төһөнөн эр киһи байанайдаах да, оччонон кэргэнэ, о5олоро, ону ааһан чугас да аймахтара уйгуга-быйаҥҥа олороллоро. Өбүгэлэрбит булт аһын аһаан-сиэн Саха сирин тыйыс тымныытын тулуйан кэлбиттэр эбит диэтэхпитинэ, бука, сыыспаппыт буолуо.
Билигин да саха эр киһитэ бу дьарыгы сүрдээҕин сэҥээрэр. Бултаан-алтаан кини тыынын таһаарар, айылҕалыын алтыһан күннээҕи түбүктэн сынньанар, Байанайа тосхойдоҕуна куттуун-сүрдүүн дуоһуйар. Дьэ уонна дьиэтигэр кэлэн дьонун астына күндүлүүр. Бу барыта эр киһи салгыы үлэлииригэр-хамсыырыгар төһүү күүс буолар. Онон эр киһи хайаан даҕаны айылбаҕа, булка сылдьыахтаах.
Дьахтар куһаҕаны биттэниэ, эр киһини эмиэ булка бардын диэн таныйыа, дьаһахтыа суохтаах. Ол оннугар аһын- үөлүн, сиргэ барар танаһын-сабын бэлэмнээн үөрэ-көтө атаардаҕына, сырыы, булт-ас эмиэ оннук буолуо. Сороҕор эр киһи тэринэригэр ол-бу булт сэбин-сэбиргэлин, малын- салын умнан кэбиһэн уктубакка хаалар, ол иһин бу түһүмэххэ булчут туттар тэриллэрэ испииһэктэнэн бэрилиннилэр.
Сиргэ, айылҕаҕа сылдьыы бэйэтэ булгу тутуһуллар туспа бэрээдэктээх, сокуоннаах. Ону айылҕаҕа сылдьар киһи тутуһуох кэриннээх. Билиҥҥи эр киһи булт сиэригэр-туомугар сыһыаннаах сүбэлэри эмиэ бу түһүмэхтэн билиэн- көрүөн сөп.
Булка тэринии
Булт тэринииттэн сађаланар. Эр киһи булка барыах хас да ый инниттэн өйдүүн-санаалыын бэлэмнэнэн, эрдэттэн туох тиийбэтин булунан хаһаанан иһиэхтээх. Тоҕо диэтэххэ, барытын өйдөөн-төйдөөн кичэллээхтик тэриннэххэ, булт хаамыыта киһини астыннарар. Аллара булка туттуллар сүрүн сэп-сэбиргэл испииһэгэ бэрилиннэ, эр киһи булка тэринэригэр көмө буолуоҕа:
Саа. Булчут киһи сааны тас көрүҥүнэн, килэбэчигэс ойуутунан талбат. Сааны ыйааһынынан, илиигэ табыгастааҕынан, умнаһа көнөтүнэн, сыалларынан талаллар. Умнас биһилэхтэрэ тэҥ ыраахха сытар буоллаҕына, көнө буолар.
Батарантаас. Хаппахтаађа, ону-маны иилэр быалаађа ордук.
Саа хаза. Манна сааны уктан бараллар. Саа хађа араас буолар, ону булчут бэйэтигэр табыгастааҕы көрөн ылар.
Саха быһаҕа. Булчут арааска барытыгар туттар: уот отторугар, кыылы астыырыгар, араас туттар сэби-сэбиргэли да солбуйуон сөп.
Испиискэ. Илийбэтин туһугар салапааҥҥа уктар ордук.
Бүнүөкүл. Ыраах, киһи харађа ыарырҕатан көрөр сири чугаһатан көрөргө тутталлар. Холобур, ыраах сылдьар кыылы тартаран көрөргө туһаналлар. Бүнүөкүлү атыылаһыах иннинэ көрөргө төһө табыгастаахтык олорорун тутан көрөн ылыллыахтаах.
Банаар. Үксүн хараҥађа үүтээн иһин сырдатарга, булду көрдүүргэ туһалыыр. Чэпчэки ыйааһыннаађы, күүскэ сырдатары, механическэй эбэтэр күнтэн ииттэриллэр банаары ылар ордук.
Рация (наушниктаах). Булчуттар бэйэ-бэйэлэриттэн тэйиччи сылдьан бултууллар. Туох эмэ буолар түгэннэ тута атаһы рациянан ыҥыран ыларга эбэтэр булт туһаайыытын бэйэ-бэйэҕэ ыйсарга туһалаах.
Мончуук. Ханнык көтөргө булчут турунарыттан көрөн ылыллар. Мончуук көтөрү тардарга туһаныллар.
Балаакка. Чэпчэки ыйааһыннааҕы, от-мас өннөөбү ылар ордук.
Сүгэһэр. Орто кээмэйдээх буолара ордук, манна ыйааһын буолар үгүс элбэх мал угуллуо суохтаах. Булчут туттар тэрилэ барыта тус миэстэлээх буолуохтаах, ыксал тирээтэђинэ, тута хостуур курдук гына.
Утуйар мөһөөччүк. Сытан эрэ бултуурга уонна утуйарга туһаныллар. Булчут араас сирдэринэн сылдьар, онон анныта халын, сииктэн харыстыыр буолуохтаах.
Бэргэһэ эбэтэр сэлээппэ. Кыһын хаары киллэрбэт, тыалтан кулгаађы бүөлүүр, көрөргө мэһэйдээбэт бэргэһэ кэтэллэр. Сылаас кэмнэ күнтэн хараҕы хаххалыыр сэлээппэ ылаллар, бырдахтан көмүскүүр сиэккэлээх буолуон сөп.
Сон. Такымҥа тиийэр уһуннааҕа ордук: олорорго ичигэс буолар.
Бэрчээккэ. Тымныы дьыл кэмигэр кэтэллэр, таһынан үтүлүктэниэххэ сөп.
Атах таҥаһа. Кыһыҥҥы булка этэрбэс эбэтэр уһун остоох күүстээх тымныыны тулуйар истээх саппыкыны ылаллар, дыл сылаас кэмигэр уһун остоох киирсэ биитэр эрэһиинэ саппыкы кэтэллэр.
Былаас. Ардах түстэҕинэ тута ылан санныга быраҕар курдук полиэтилентэн былааһы ылыахха сөп.
Камуфляж таҥас. Дыл кэмиттэн көрөн өҥүн, халыҥын талан ылаллар. Элбэх сиэптээх буолара ордук.
Өйүө. Булгуччу килиэп, кыра иһиккэ туус, саахар, тиэрмэскэ итии чэй эбэтэр, солуурчахха өрүнэр буоллађына, лиис чэй, сири-уоту аһатарыгар анал астаммыт алаадьы баар буолуохтаах. Уоннааҕытын булчут бэйэтэ баҕатынан көрөн ылар.
Солуурчах. Күөс буһарарга, чэй өрөргө тутталлар, бултуур киһи ахсааныттан кээмэйэ тутулуктаах.
Иһит-хомуос. Истээх тимир тэриэлкэ, курууска, улахан ньуоска, биилкэ.
Хас биирдии булчут бэйэтэ тус туттар сэптээх-сэбиргэллээх буолар, ону көрөн бу испииһэккэ эбиэн-сабыан сөп.
Булт сиэрэ-туома
Булчут тыађа сылдьар кэмигэр өбүгэлэр олохтообут үтүө үгэстэрин тутуһуохтаах. Билбэт буоллаҕына, хайаан да үөрэтиэхтээх, тоҕо диэтэххэ, сыыһа- халты туттуулары оҥорон булдун кэђиннэрэн кэбиһиэн сөп. А.С. Федоров булка-алка сыһыаннаах маннык сиэр-туом баар диэн суруйар:
Бултуу сылдьан өрүсүһүү, атын киһиэхэ туһаайыллыбыт булду ылар сатаммат. Ылар түгэннэ киһи булда ханнан, көтөр-сүүрэр тоһуйбат, куота сылдьар буолар. Бултаан киирэн баран чугас дьонугар хайаан да бэрсиэхтээх, то5о диэтэххэ, бэринньэн булчукка тыа иччитэ Баай Байанай булду тэбэр.
Атын булчут сэбигэр-сэбиргэлигэр (туһађар, сохсотугар, туутугар, илимигэр, саатыгар) киирбит булду көҥүлэ суох тыытыллыбат.
Улахан булка (эһэҕэ, тайахха, табаҕа) сылдьар булчут кыра булду куобабы, мас көтөрүн, о.д.а көрдөҕүнэ бултаспат, көннөрү аһыырыгар эрэ өлөрүөн сөп.
Бултуу сылдьан, булт үргэн хаалыа диэн, мээнэ айдаарбаттар, оту-маһы алдьаппаттар, мутугу тосту үктээбэттэр.
Бултаан бүтэн баран, уоттарын үчүгэйдик умуруоран, аһаабыт сирдэрин хомуйан дьиэлэригэр төннөллөр.
Булчут тыађа тахсан бултуйдађына, үөрбүтүн биллэрэн тыа иччитигэр махтаныахтаах. Өлөрбүт кыылын муннун эбэтэр көтөрүн тумсун арыынан сотуохтаах. Оччо5о инники да өттүгэр тыа иччитэ булду бэрсэр буолар. Сорох булчуттар үүтээн таһыгар уот оттон баран: «Баай Байанай, ahaa!» диэн, арыыны уокка биэрэн айах туталлар.
Өлбүттээххэ сылдьыбыт буоллађына, бултуурун 40 хонукка тохтотуохтаах, оттон тахсар күннээх буоллаҕына, тыа, күөл иччилэрэ булду бэр- сибэттэр. Хонуга аастађына бэйэтин уонна сэбин-сэбиргэлин арчыланан баран тыађа тахсар.
Билиҥҥи кэмнэ кыылы да, балыгы да бултуурга дьон киһиргээн ону- маны тыллаһан, олус өрөлөһөн бултуур буоллулар. Бу сыыһа. Тоҕо диэтэххэ, мээнэ тылы-өһү саҥардахха, сыыһа-халты тутуннахха, баай хара тыа иччитэ Баай Байанай хомойор эбэтэр өһүргэнэн булдуттан бэрсибэт буолар. Оччо5о киһи төһө да оностон тыађа бултуу таҕыстаҕына кыайан бултуйбат. Ол аата, айылђа төһө биэрэринэн, кыра да булт кэллэђинэ, булчут үөрэн тыа иччитигэр махтаныахтаах.
Былыр-былыргыттан Байанайы алы гынан, өһүргэппэт туһуттан булчут булт көрүнүттэн көрөн араас-араас сиэри-туому тутуһан кэллэ. Мантан салгыы саха эр киһитин сүрэђин битигирэччи тэптэрэр булт көрүннэригэр сыһыаннаах үгэстэри ађалабыт.
САХА ЫАЛЫН БАСТЫҤ КИНИГЭТЭ 2-с таһаарыы
